Sleutelmomenten uit de filmgeschiedenis

Surrealisme en cinema (1926 - 1949)

Jean Cocteau (1889 - 1963)


Orphée - 4 stills: de spiegel als overgang tussen de wereld en de onderwereld

[Uit de lesnota's van Steven Jacobs]

Buñuel oefende een bijzonder grote invloed uit binnen een ruimere surrealistische kring. Zijn vroege films hadden onmiskenbaar een directe impact op Le sang d’un poète (1930-32) van Jean Cocteau, die ook actief was als dichter, romanschrijver, theaterauteur, essayist en schilder. Cocteau – volgens sommigen een charlatan die avant-garde slechts imiteerde – creëerde een mythisch universum dat door een droomachtige atmosfeer en een mysterieuze beeldtaal wordt geschraagd.

Dit blijkt zelfs uit zijn latere werk waarin hij surrealistische elementen incorporeerde in de conventies van de 'mainstream' narratieve cinema. Dit is bijvoorbeeld het geval in Orphée (1949), een film die gebaseerd is op zijn eigen theaterstuk uit 1925. In de film is Orpheus een in Parijs levende dichter die in Parijs leeft. Op een dag ziet hij een jongere dichter (Cégeste) gedood worden door twee motorrijders, die dienaars van de Dood blijken te zijn. Zoals in de antieke mythe worden Orpheus en Eurydice meegenomen naar de onderwereld. Opvallend is dat het magisch avontuur wordt geplaatst in een eigentijdse wereld waarin allerhande parafernalia van het moderne leven (motorfietsen, de radio met vreemde, surrealistische gedichten van Cégeste, enzovoort) een belangrijke rol spelen – getrouw aan de stijlprincipes van het surrealisme wordt de mythe dichter bij de realiteit gebracht. Cocteau maakt hierbij treffend gebruik van diverse locaties: de stad, het platteland, de gebombardeerde ruïnes van de militaire academie van Saint-Cyr, enzovoort. Cocteau maakt daarenboven volop gebruik van de illusionistische mogelijkheden van het medium cinema (verdubbelingen, omgekeerde projecties, valse perspectieven) – meer bepaald in de scènes die de overgang (via spiegels) tussen de wereld en de onderwereld markeren. Opvallend is dat het surreële slechts zeer geleidelijk wordt geïntroduceerd: door het op een vreemde manier verschijnen en verdwijnen van het personage van de dood; de telefoon die plots lijkt te zweven, etcetera.


Orphée - 4 stills: de spiegel als overgang tussen de wereld en de onderwereld
download rubriek - PDF